forum.nie.com.pl

http://wyborcza.pl/magazyn/1,144511,17841525,Kapitalizm_przegra_z_komunizmem__Wyobrazcie_to_sobie.html?fb_ref=Default

Ja wyczerpałem limit na bezpłatne artykuły w tym miesiącu. Niestety nie dowiem się nic o upadku kapitalizmu ...

Czytajmy Marksa. W końcu mamy wolnorynkowy kapitalizm i nie musimy się domyślać, o co mu chodziło, wystarczy wyjrzeć przez okno - mówi socjolog i kulturoznawca Jan Sowa, autor głośniej książki "Inna Rzeczpospolita jest możliwa!"
Artykuł otwarty w ramach bezpłatnego limitu prenumeraty cyfrowej
Z socjologiem Janem Sową rozmawia Michał A. Zieliński

Jan Sowa - ur. w 1976 r., socjolog i kulturoznawca. Adiunkt w Instytucie Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydał m.in. książki "Ciesz się, późny wnuku! Kolonializm, globalizacja i demokracja radykalna" (2008) i "Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą" (2011).

MICHAŁ A. ZIELIŃSKI: Pan chce robić rewolucję?

JAN SOWA: Chciałbym, żeby się w tym kraju i nie tylko tu coś radykalnie zmieniło na lepsze.

Okładka "Fantomowego ciała króla" była nudna, uniwersytecka. Teraz widzę czerwoną okładkę, agitacyjny tytuł "Inna Rzeczpospolita jest możliwa!". A na spotkaniach autorskich można sobie kupić bojowe czerwone koszulki.

- Kolor czerwony to zestaw wartości: równość, emancypacja, uspołecznienie. Sposób dochodzenia do nich może być różny. Fetyszyzujemy modele rewolucji, które były wyjściami z feudalizmu. To ahistoryczne. Teraz może być różnie. Natomiast to nie jest książka naukowa, tylko publicystyczna, dla każdego i każdej, których interesują sprawy publiczne. Napisana w znacznej mierze z punktu widzenia filozofii Marksa, bo uważam ją za świetny pryzmat do przyglądania się współczesnej rzeczywistości.

Marksizm w Polsce A.D. 2015?

- Oczywiście. Teraz jest najlepszy moment na czytanie Marksa, bo w końcu mamy wolnorynkowy kapitalizm i nie musimy się domyślać, o co mu chodziło, wystarczy wyjrzeć przez okno.

Za sam tytuł rozdziału "Solidarność jako wydarzenie komunistyczne" parę osób w tym kraju mogłoby się na pana rzucić z pięściami.

- To nie jest metafora ani prowokacja, to trafny faktograficznie i pojęciowo opis Solidarności.

Pisze pan, że robotnicy z Solidarności byli w 1980 r. właściwie jedynymi prawdziwymi komunistami. Bo komunizmu nie było nie tylko w Polsce, ale nawet w ZSRR.

- Bolszewicy próbowali komunizmu przez cztery lata - od 1917 do 1921 r. Potem na zjeździe w Baku ogłosili Nową Politykę Ekonomiczną, bo w Rosji nie było warunków, żeby wprowadzać komunizm. Według Marksa nie da się przeskoczyć z feudalizmu w komunizm, trzeba przejść przez kapitalizm. Zmuszeni więc byli stworzyć coś na kształt kapitalizmu państwowego, całkowicie monopolistycznego, w którym państwo było jedynym właścicielem środków produkcji. Niska jakość produkcji, niskie pensje, inflacja - te i inne patologie tzw. komunistycznej gospodarki były patologiami monopolu. W bloku sowieckim partie miały w imieniu obywateli zarządzać środkami produkcji, ale de facto przeistoczyły się w klasę posiadaczy wyzyskujących resztę. Robotnikom się nie podobało to, jak ten system działał, ale wciąż podobały im się ideały, na jakich został ufundowany. Mieli przede wszystkim dwa najważniejsze postulaty: uspołecznienie środków produkcji - nie ma czegoś bardziej komunistycznego - i samorządność.

Policzył pan, że słowo "społeczny" pada 150 razy w programie uchwalonym przez Krajowy Zjazd Delegatów Solidarności jesienią 1981 r.

- Tam się pojawia wizja, że wszystko powinno być społecznie kontrolowane. Uspołecznione planowanie, sprawiedliwość społeczna, przedsiębiorstwa społeczne, media społeczne. W tej uchwale ani razu nie pada wyrażenie "wolny rynek" czy "kapitalizm". Rynek ma być elementem uzupełniającym społeczną gospodarkę. Słowo "prywatny" jest cztery razy, ale w wyrażeniach typu Solidarność Kierowców Transportu Prywatnego. Solidarność była największym sukcesem PZPR - ludzie, którzy powiedzieli władzy "sprawdzam". Chcieli pójść w stronę uspołecznienia i dziś też powinniśmy iść w tę stronę.

Nie państwowe ani prywatne, ale społeczne. To dziś nowoczesne wyjście poza tę opozycję.

Polskie społeczeństwo ledwo dyszy pod kroplówką. Naprawdę pan w to wierzy?

- No to wyobraźmy sobie Polskę za 25 lat, jeśli dalej będziemy się rozwijać według dzisiejszego modelu: 80 proc. pracowników na tzw. śmieciówkach; wyjedzie już jedna trzecia obywateli, w tym dwie trzecie młodych; stopień zastąpienia dla emerytur wyniesie co najwyżej 20 proc.; jedno z najstarszych społeczeństw na świecie; 2 tys. aut na tysiąc mieszkańców; normy pyłu zawieszonego przekroczone 20-krotnie itp.

Świetny kraj! Pamiętajmy, że nawet sekundę przed uderzeniem w ziemię samolot wciąż jeszcze leci. Tylko co z tego? Polska, jak cały kapitalizm, to obecnie bal na "Titanicu".

Kto dziś marzy o emeryturze. Zmierzch ery Paszczaków.


Niektórzy dopiero co zaczęli zauważać, że nie tylko rynek jest ważny, że może państwo też. A pan mówi: socjaldemokracja - do widzenia, Keynes - do widzenia. Że to wszystko za mało.

- To nie tak, że nie wierzę we własność państwową, bo w wielu miejscach na świecie działa doskonale. Jednak Polska i jej elity mają to do siebie, że się budzą 40 lat za późno. Postawienie w gospodarce na politykę stymulowania przez państwo kapitalizmu, jak chciał Keynes, już nie zadziała. Kapitalizm jest obecnie inny.

Inny w jakim sensie?

- Gdzieś do lat 70. kapitał się bał, że robotnicy za bardzo zapatrzą się na ZSRR. Keynes pisał wyraźnie: "albo zreformujemy kapitalizm, albo będzie tu druga rewolucja bolszewicka".

Potem straszak ZSRR zaczął słabnąć, już nie trzeba było tak się bać robotników, a więc również iść na ustępstwa. Ponadto kapitał dawniej był przywiązany do miejsca, miał mniejsze możliwości ucieczki. Do lat 70. można go było spacyfikować. I dlatego do tego momentu działał tzw. efekt skapywania bogactwa z góry na dół, czyli jak się ludzie bogacili, to wszyscy - i bogaci, i biedni. Przypływ podnosił wszystkie łodzie. Od lat 70. w Ameryce dochody najbiedniejszych nie tylko nie wzrosły, ale nawet zmalały. Jedna piąta zarabiających najmniej ma dziś pensje na poziomie z 1955 r., chociaż skumulowany wzrost PKB wyniósł w tym czasie ponad 200 proc.

Dziś kapitał stał się bardzo płynny, coraz trudniej go złapać. Technologia pozwala przerzucać pieniądze na drugi koniec świata, a na trzecim końcu - zarządzać produkcją na odległość. Jest już tak silny, że jest w stanie wymknąć się różnego rodzaju regulacjom.

No to trzeba dołączyć do tych, którzy ten kapitał przerzucają. Postawić na innowacje, zbudować polskie globalne marki, koncerny.

- Dobrze, to porozmawiajmy o innowacjach. To prawda, że kapitalizm jest bardzo twórczym systemem, jednak innowacje pojawiają się w nim z jednego powodu - dla większego zysku. Tak jest jednak tylko wtedy, gdy praca jest droga.

W Polsce nie opłaca się poszukiwać innowacji, bo to wymaga czasu i nakładów, a taki sam zysk można osiągnąć łatwiej inną drogą - przez wyzysk siły roboczej, która jest tania. Przedsiębiorcy, myśląc racjonalnie, zawsze wybiorą rozwiązanie łatwiejsze. Tak robią w Polsce. Zresztą polska gospodarka nigdy nie była innowacyjna.

Szlachta produkowała głównie zboże na eksport, bo to było najprostsze. I nie kombinowała z jakimiś nowymi metodami uprawy, skoro można było jeszcze trochę ziemi zagarnąć na Ukrainie i dołożyć chłopom dzień pańszczyzny.

Przesada. Mamy firmy, które tworzą innowacje. Mało ich, ale już są.

- Być może, to jednak nigdy nie nabierze tempa, jeśli nie podniesie się poziom płac. Poza tym co wyniknie dla przeciętnego Polaka lub Polki z tego, że polskie firmy staną się globalnymi koncernami? Dlaczego polski biznes miałby się podzielić z polskim obywatelem? Dlatego, że są tej samej narodowości? Taki PKO BP, polski i państwowy, ma rocznie 3,5 mld zł czystego zysku i właśnie będzie zwalniać ludzi, żeby przypadkiem się ten zysk nie zmniejszył.

Zinstytucjonalizowana chciwość jest wpisana przecież do kodeksu spółek handlowych. Maksymalizowanie zysku jest obowiązkiem zarządu korporacji. Jeśli chciałby postawić ponad tym jakiś inny cel, to działalby niezgodnie z prawem.

Polska firma LPP dokonała światowej ekspansji, ale metodą polityki barbarzyńskiej. Po katastrofie w Rana Plaza była w grupie firm, które nie chciały płacić odszkodowań. Zmieniła zdanie dopiero na skutek kampanii nacisku zorganizowanej przez Clean Clothes Polska.

Może jak polscy przedsiębiorcy się wzmocnią, to zaczną się dzielić zyskiem? Oni się zmieniają. Na przykład powoli dojrzewają do sensownej działalności charytatywnej.

- To, co się dobrego stało dla pracowników w państwach zachodnich, stało się nie dlatego, że biznes sam się oświecił i uznał, że będzie tworzył mechanizmy redystrybucji, tylko dlatego, że tam był bardzo silny nacisk ludzi, walka oddolna. Żeby uregulować czas pracy, żeby były płatne urlopy, emerytury.

W Polsce tej walki o płace nie ma. I nieważne, ile będziemy mieć polskich koncernów, to nie będą się dzielić z ludźmi, jeśli się ich do tego nie zmusi. Bez wątpienia są i będą przedsiębiorcy, którzy z zasady płacą ludziom dobrze. Ale reguły gry są takie, że tego typu zachowania są karane, bo konkurencję na rynku wygrywa ten, kto najbardziej zetnie koszty.

Dlatego poleganie na indywidualnej cnocie jest niebezpieczne, chodzi o ustanowienie strukturalnych zabezpieczeń przed chciwością.

Pisze pan, że polscy pracownicy są "pogodzeni z losem". A może im się po prostu walka o prawa pracownicze kojarzy ze związkowcami górnictwa w walce o czternastkę i deputat z dotowanych kopalń?

- Jestem przeciwnikiem wszelkiego rodzaju przywilejów, szczególnego traktowania policjantów, górników. Jestem przeciwko KRUS-owi, bo nie rozumiem, dlaczego człowiek biedny na wsi ma otrzymywać istotne transfery od państwa w postaci obniżonej składki, a człowiek biedny w mieście nie.

Związki zawodowe działają w Polsce strasznie, na szczęście są wyjątki, np. Inicjatywa Pracownicza. Polacy są pogodzeni z losem, bo historia ich przetrenowała w sposób wyjątkowo okrutny do ciężkiej, niewolniczej pracy. Całe wieki pańszczyzny, później ciężka praca w PRL i III RP. Jeśli popatrzymy na wydajność pracy, to Polska jest na poziomie dwóch trzecich średniej unijnej, jednak zarabiamy tylko jedną trzecią tego, co zarabia się w Unii, i godzimy się na to. Udział płac w PKB jest w Polsce bardzo niski.

Mamy w konstytucji zapisaną "społeczną gospodarkę rynkową". Może trzeba to po prostu wyegzekwować, a nie marzyć o rewolucji?

- To jest ornament. Nie wiadomo, co to ma znaczyć.

Poza tym polska konstytucja nieustannie kłamie: że mamy dostęp od darmowej służby zdrowia, edukacji, że nie wolno wymuszać ujawniania światopoglądu, a lekcje religii to wymuszają. Wydaje mi się, że z tego, co jest w konstytucji, wszyscy się w Polsce śmieją, a władza to już najbardziej. Tam nie ma konkretnych mechanizmów.

W konstytucji nie ma miejsca na konkretne mechanizmy. A pan też pisze: "Nie mam gotowej recepty, rozmawiajcie ze sobą i coś wymyślcie".

- To typowa reakcja "Jak żyć, panie premierze?". Szukanie kogoś, kto powie nam, co robić. Właśnie o to mi chodzi, żeby wspólnie, oddolnie wypracowywać rozwiązania.

Ale mam też konkretne propozycje. Trzeba dowartościować kooperatywne formy produkcji, np. różnego rodzaju spółdzielnie. Zrobić porządek z uniami kredytowymi, żeby nie była to paranoja jak ze SKOK-ami, tylko prawdziwe kontrolowane przez członków kasy spółdzielcze. Dać większe uprawnienia zwykłym stowarzyszeniom, stworzyć prawdziwie dostępną, egalitarną edukację, przekształcać prawo własności intelektualnej w kierunku większej otwartości, aby nie dusić przepływu wiedzy.

Zreformować samorządy, żeby mieszkańcy bardziej bezpośrednio decydowali o swoim mieście, powiększyć budżety partycypacyjne. Konkretny projekt to tzw. minimalny dochód gwarantowany. Traktowany jak jakaś mrzonka, iluzja, utopia. Ekonomiści hiszpańscy policzyli, że to jest sensowna ekonomicznie propozycja. Trzeba to tylko dopuścić do swojej wyobraźni.

Przyznaję, że w tej chwili moja wyobraźnia jest bliska przedstawicielowi klasy średniej z pana spotkania autorskiego, który był przekonany, że pan chce rozdawać jego pieniądze lumpenproletariatowi i hipsterom.

- Celem jest to, żeby lumpenproletariat przestał być lumpenproletariatem. Żeby wyeliminować skrajną biedę, która niszczy inicjatywę i odbiera możliwości. To nie jałmużna, tylko utrzymywanie w dobrym stanie najważniejszego zasobu, jaki mamy - ludzi, społeczeństwa. Niedopuszczanie do degeneracji. Tak jak w Polsce, gdzie 7 proc. ludzi żyje poniżej granicy ubóstwa absolutnego, a prawie 20 proc. - poniżej granicy ubóstwa relatywnego. To są gigantyczne straty dla społeczeństwa, bo ci ludzie nie mają szans robić nic produktywnego, ponieważ są zniszczeni przez biedę.

Wilczek. Komunista, który stworzył kapitalizm


Skąd będą na to pieniądze?

- Nie trzeba drukować pieniędzy. W Hiszpanii ekonomiści z Uniwersytetu Barcelońskiego policzyli, że w ich kraju realne jest 750 euro miesięcznie dla pierwszej osoby dorosłej w gospodarstwie domowym. Kolejni dorośli dostaliby połowę tego, a nieletni - 20-30 proc. To zastępuje wszystkie płatności transferowe, zasiłki, zapomogi. Likwidujemy wszystkie ulgi podatkowe, w tym różne ulgi dla bogatych. I wypłacamy to wszystkim bez względu na dochody. Przy czym bogaci więcej stracą na likwidacji ulg, niż zyskają na tej wypłacie. Zasada jest taka, że co najmniej 50 proc. populacji ma mieć dzięki temu większe dochody, niż ma teraz. Nierówności dochodowe w społeczeństwie spadną o 20-30 proc., do wielkości GINI około 0,25.

To jest uproszczenie biurokracji, oszczędności na administracji, nie ma problemu nadużywania tego systemu. W Szwajcarii się nad tym zastanawiają. Coś podobnego zostało wprowadzone w Brazylii, czyli Bolsa Familia, rodzaj stypendium rodzinnego. I pomogło wyciągnąć ze skrajnej biedy miliony ludzi.

A dlaczego mamy się oglądać na Brazylię, a nie na Niemców?

- Trzeba się oglądać na podobnych do nas. Mających podobne problemy i podobne możliwości jak my.

Oglądanie się na Niemców powoduje, że inwestujemy w przedsięwzięcia, które są imponujące - np. szybkie koleje, jak Pendolino, albo drogie, wypasione autostrady - jednak mają ograniczoną społeczną użyteczność. Polska jest krajem średnio rozwiniętym, wciąż pełnym ludzi biednych i dlatego powinna inwestować w rozwiązania, które są dostępne dla jak największej liczby osób. Pendolino i płatne autostrady takie nie są. O wiele lepiej byłoby zagęścić sieć punktualnych, wolniejszych kolei.

Pendolino to jest wisienka na torcie, a my jeszcze nie mamy tortu. Samą wisienką się człowiek nie naje. Na wielu nawet dłuższych trasach pociągi podróżują ze średnią prędkością niewiele większą niż 50 km/godz., np. Kalisz - Łódź: w linii prostej 90 km, po torach 120, czas przejazdu ok. 2 godz.

Proszę spróbować gdzieś się wydostać pociągiem z Suwałk albo dotrzeć nim z Zamościa do Warszawy. To jest farsa, a nie modernizacja.

Brazylia jest daleko, a my jesteśmy w Unii Europejskiej. Wierzy pan w jej sens?

- Bardzo, ponieważ jestem internacjonalistą i uważam państwa narodowe za przeżytek. Natomiast niezbyt podoba mi się UE w takim kształcie jak teraz: ze zbyt dużą rolą ciał niepochodzących z wyboru, przewagą integracji gospodarczej nad polityczną i społeczną czy niesprawiedliwymi dla państw biednych rozwiązaniami fiskalnymi i monetarnymi, jak ogromnie premiujący Niemców sposób funkcjonowania euro, itp.

Coś takiego jak Unia ma swoje ważne miejsce w układance innego świata, o który mi chodzi - część prerogatyw rządów narodowych, jak np. te dotyczące obronności i bezpieczeństwa, można by przekazać właśnie na wyższy poziom, taki jak UE, a wszystkie dotyczące codziennego życia ludzi na poziom niżej - do samorządów lokalnych. I pozbyć się w ten sposób poziomu państwowego. Zwłaszcza w Polsce byłoby to wskazane, bo widać, że polskie władze państwowe to jedna wielka kpina - nie są nawet w stanie dobrze zorganizować procesu wyborczego.

Nadchodzi nowe średniowiecze


Pan mi chce odebrać resztki dumy z mojego kraju. A ja bym się chciał choć chwilę pocieszyć, że PKB w tym roku urośnie o 3,5 proc.

- Wzrost PKB jest niesłychanie istotny dla inwestorów.

Dla obywateli jest istotne, jak PKB jest dzielony i jaki mają w nim udział. 3 proc. wzrostu PKB może oznaczać, że jacyś ludzie się bogacą o 300 proc., są tacy, którzy się w ogóle nie bogacą, i tacy, którzy na tym tracą. Więcej nam mówią inne statystyki: mamy jeden z najwyższych w Europie odsetek ludzi pracujących za pensję minimalną - ok. 25 proc. - i jedne z najniższych w Europie kosztów pracy z pochodnymi.

Do tego jeden z najniższych poziomów udziału płac w PKB, o czym pisała zresztą kiedyś Wyborcza.biz.

Nie każdy chce być aktywistą od poskramiania kapitału. Po to są Sejm i samorządy, żebyśmy mogli się zająć sobą, a tamci rządzeniem.

- Rzeczywistością rządzi entropia, czyli rzeczy pozostawione własnemu biegowi tylko i wyłącznie się degenerują. Jeśli zostawimy politykę politykom, to się rozczarujemy. To nie jest nasz obowiązek etyczny, tylko po prostu nasz interes. Ograniczenie swojej aktywności obywatelskiej do wrzucania kartki do pudła raz na cztery lata jest błędem, dezercją i lenistwem. Parlamentaryzm, czyli sprawowanie władzy poprzez przedstawicieli, był historycznie postępowy, ale Churchill nie miał racji, mówiąc, że "nic lepszego nie wymyślono". Wymyślono, i to jest demokracja, a więc władza ludu, a nie jego przedstawicieli, co jest typowe dla republiki.

Na aktywizm trzeba mieć czas. Ludzie pracują i wychowują dzieci.

- To oczywiście wymaga wysiłku. Oscar Wilde powiedział, że największym problemem we wprowadzaniu socjalizmu jest brak wolnych wieczorów. Ludzie nie mają czasu i energii na samoorganizowanie się. Minimalny dochód gwarantowany stworzyłby warunki do tego, żeby móc być obywatelem. Ludzie pracują teraz po 10-12 godzin, a na dojazdy do i z pracy poświęcają 3 godz. dziennie. Potem wracają do domu tak zmęczeni, że nie są w stanie nic zrobić dla swojej społeczności. A społeczeństwo musi się składać z obywateli, a nie tylko z pracowników.

Będą działać? Nie siądą przed telewizorem?

- Niektórzy się położą i nic nie będą robić, ale będzie też grupa, sądzę, że duża, która będzie działać dla dobra wspólnego. Solidarność jest dowodem na to, że Polacy mogą i potrafią.

Rozumiem sens demokracji bezpośredniej na szczeblu miasta. Ale na szczeblu krajowym?

- Chodzi o system bardziej demokratyczny, a nie o demokrację wiecową. Przedstawiciel musi respektować nakazy tych, którzy go wysłali, i może być przez nich odwołany. Przy dzisiejszych możliwościach technologicznych to wykonalne.

Skoro banki czy biura maklerskie mogą nas zdalnie identyfikować z pewnością wystarczającą do prowadzenia nawet dość znacznych operacji finansowych, dlaczego tego samego nie może zrobić państwo? Wtedy wieczorem, po zapłaceniu rachunków przez internet, moglibyśmy - prosto rzecz ujmując - kliknąć lajka albo dizlajka dla naszego przedstawiciela. O rządach przedstawicielskich też mówiono, że do organizacji władzy w państwie się nie nadają, że musi być monarcha, bo wielkie ciało polityczne musi mieć jedną głowę. I co? Jakoś to jednak działa.

W książce ciągle się pan posługuje kategorią "dobro wspólne". Co to właściwie jest?

- Nie mówię tu o jakiejś abstrakcyjnej kategorii moralnej, tylko o konkretnych zasobach wspólnych. Nie tylko naturalnych, jak woda czy powietrze, ale także tych będących efektem ludzkiej aktywności, jak wiedza, kod komputerowy czy miasto.

Te dobra wspólne najlepiej widać właśnie w domenie niematerialnej, cyfrowej.

Jesteśmy przywiązani do ekonomii, w której rządzą zasady rzadkości i wyłączności - wszystkiego jest za mało, a jeśli ja coś mam, to pan już nie może tego mieć. W świecie cyfrowym ta ekonomia jest rozsadzana od środka, tam te zasady przestają obowiązywać: wszystkiego jest w bród, a dzielenie się nic nie kosztuje. Bo jeśli ja mam plik z kodem programu, to mogę się nim podzielić z setką innych programistów. Nic mnie to nie kosztuje, nic nie tracę, a oni jeszcze ten kod udoskonalą i na tym zyskam, bo będę miał lepszy kod. Pod warunkiem że ten kod pozostanie dobrem wspólnym. Tak funkcjonuje wolne oprogramowanie.

Kilka tysięcy rozproszonych, uspołecznionych programistów tworzy Linuxa, system porównywalny możliwościami do Windowsa, który wyprodukowała jedna z największych korporacji świata.

Ten postęp technologiczny to same zalety?

- Jestem entuzjastą postępu technologicznego i uważam, że bez niego rozwój społeczny byłby trudniejszy, ale trzeba nim zarządzać. Na przykład utrzymać neutralność sieci, na którą są zakusy, czy powstrzymać dociskanie prawami własności intelektualnej. Za tym idzie ruch open hardware, czyli otwartego sprzętu analogicznego do otwartego oprogramowania. Jest to przełożenie zasad gospodarki cyfrowej na gospodarkę materialną. Np. dzięki skanerom przestrzennym i drukarkom 3D będziemy mogli tanio i łatwo kopiować przedmioty, niemalże tak łatwo, jak kopiujemy pliki w internecie. Skanujemy jakąś część, a ktoś inny pobiera plik i na drukarce 3D drukuje sobie przedmiot. Już można drukować z prawie dowolnego materiału - plastiku, metalu, materiałów organicznych.

Nie trzeba do tego fabryki, która produkuje kubki, śruby czy pompy, nie trzeba wielkiego kapitału.

Problem są natomiast prawa autorskie do tej śrubki czy kubka. Dzięki przekroczeniu tego ograniczenia będzie można uspołecznić produkcję. Fuzja wysokiej technologii, nie wielkoprzemysłowej, tylko w skali niewielkich przedsiębiorstw, spółdzielni.

I to będzie rewolucja. Kapitalizm przegra z komunizmem dlatego, że okaże się mniej wydajny.

Ale kto miałby robić tę rewolucję? Kiedyś robotnicy byli siłą, ale wielkie zakłady zniknęły i takich grup nacisku już nie ma. Naukowcy jak pan i lewicujące elity? Prekariat? Nawróceni menedżerowie z klasy średniej?

- Jedno jest dla mnie pewne: to musi być ruch o demokratycznym charakterze.

Nie wierzę w misję intelektualistów, w oświeconą dyktaturę mędrców, awangardową partię czy organizację prowadzącą masy. Również z tego powodu pierwsza Solidarność jest dla mnie czymś tak fascynującym. Nie potrafię powiedzieć, kiedy ani jak się to stanie. A takie przekonanie, że każda radykalna zmiana to będą zamieszki na ulicach, jest ahistoryczne. To, że tak było, nie znaczy, że znów tak będzie. Sądzę, że kapitalizm może przekształcić się w jakąś inną, lepszą ze społecznego punktu widzenia formację, w zupełnie inny sposób. Nie wiem jaki, nie jestem prorokiem.

Tym, którzy czekają na inny, lepszy świat, powiedziałbym więc: nie zastanawiajcie się, kiedy ani jak on się zdarzy. Myślcie, jaki on miałby być, i wyobraźcie go sobie. A później działajcie wspólnie na jego rzecz tak, jak w swojej konkretnej sytuacji działać możecie, robiąc to, co najlepiej wam wychodzi.